Katalog

Wokół reformy rolnej 1944-1948: doświadczenie i pamięć społeczna (badania Anny Wylegały z lat 2013 - 2020)

Celem projektu była odpowiedź na pytanie, w jaki sposób zapoczątkowana w 1944 roku dekretem PKWN reforma rolna doświadczana była przez bezpośrednio w nią zaangażowanych aktorów społecznych – ziemiaństwo i chłopów. Dla dr Anny Wylegały interesujący był zarówno przebieg poszczególnych etapów samego wywłaszczenia ziemian i parcelacji ich majątków, jak i towarzyszące tym wydarzeniom po obu stronach emocje i postawy. Badała również, jakie były bezpośrednie konsekwencje społeczne i kulturowe wywłaszczenia dla tych dwóch grup. Dr Wylegałę interesował proces społecznej i tożsamościowej adaptacji ziemian do nowych warunków życia, zaś w kontekście wsi – zmiana stosunków społecznych (normy, wartości, codzienne praktyki kulturowe, stratyfikacja społeczna), przestrzennych (przestrzeń dworu, powstanie kolonii) i gospodarczych (nowe gospodarstwa „z nadziału” i ich funkcjonowanie, nowe formy zarobkowania, spółdzielnie).

Trzecim komponentem projektu było pytanie o to, jakie są obecnie reprezentacje tego doświadczenia w teraźniejszości, czyli w jaki sposób reforma jest obecna w pamięci społecznej i biograficznej. Tu istotna była zarówno pamięć biograficzna wywłaszczonych ziemian i najstarszych mieszkańców wsi, jak i pamięć następnych pokoleń, pamięć społeczna i jej przekaz. Geografia projektu obejmuje teren, który miał za sobą względnie jednolite doświadczenie niemieckiej polityki okupacyjnej wobec wielkiej własności ziemskiej, z wyłączeniem wsi zróżnicowanych etnicznie, a więc zachodnią część okupacyjnego Generalnego Gubernatorstwa, na poziomie kwerend archiwalnych i wywiadów skupiając się na Kielecczyźnie. W ramach projektu przeprowadzono kwerendy w dokumentach osobistych (wspomnienia ziemiańskie – opublikowane oraz rękopisy; konkursy pamiętnikarskie; oral history) oraz dokumentacji aktowej (Archiwum Akt Nowych, Archiwum Państwowe w Kielcach, Archiwum Narodowe w Krakowie) oraz badania terenowe w kilkunastu wsiach na Kielecczyźnie, z najstarszym pokoleniem rolników oraz osobami młodszymi (łącznie ok. 150 wywiadów). Dodatkowo w niemal każdym przypadku udało się odnaleźć potomków ostatnich właścicieli danego majątku i również z nimi przeprowadzić wywiady.

Wydzieloną część projektu stanowią rozmowy z osobami, które po 1989 roku weszły w posiadanie dworów traktowanych jako rezydencje prywatne (w odróżnieniu od obiektów przekształconych np. w hotele), zarówno pochodzącymi z rodziny dawnych właścicieli, jak i nie mającymi wcześniejszych związków rodzinnych z danym miejscem. Autorkę badań interesowały motywacje tych osób, ich funkcjonowanie w społeczności wiejskiej, relacje z miejscowymi władzami, stosunek do dziedzictwa ziemiańskiego, styl życia oraz wchodzenie w sieci społeczne związane z posiadaniem majątku ziemskiego/ obiektu zabytkowego.

W ADJ zarchiwizowane zostały wywiady przeprowadzone z najstarszymi mieszkańcami wsi – łącznie 79 wywiadów, czyli nieco mniej niż 2/3 całego zbioru. Do archiwizowanej kolekcji nie weszły nagrania, których rozmówcy nie wyrazili zgody na udostępnienie wywiadu innym naukowcom, oraz nagrania bardzo krótkie i z punktu widzenia przydatności dla projektu nieudane. Zdecydowano również o niearchiwizowaniu wywiadów z osobami młodszymi, ze względu na ich nieformalny charakter i częsty brak zgody na archiwizację. Rozmowy z nowymi właścicielami dworów nagrywane były jako z założenia anonimowe, a ponieważ z uwagi na ich specyfikę pełna anonimizacja nagrań audio nie byłaby możliwa, zrezygnowano z archiwizacji. Zarchiwizowane materiały zostały pozyskane w latach 2018 – 2020, podczas 7 wypraw dokumentacyjnych. Każda sygnatura zawiera dodatkowo informację o dawnym majątku, z którym związane jest nagranie. Kilkanaście biograficznych wywiadów z najstarszymi osobami zostało równolegle zarchiwizowanych w Archiwum Historii Mówionej DSH i Fundacji KARTA. Sygnatury tych nagrań odnotowano w tabeli. Zbiór został uzupełniony o 5 nagrań z potomkami dawnych właścicieli dworów.

Projekt został sfinansowany przez Narodowe Centrum Nauki (UMO-2012/07/D/HS3/03723).

 

Bibliografia

Wylegała, Anna. 2018. Nasza i (nie)wasza sprawa. O ziemiańskich i chłopskich narracjach o reformie rolnej. Kultura i Społeczeństwo 1: 19-48.

Wylegała, Anna. 2017. O perspektywach badania chłopskiego doświadczenia reformy rolnej. Z warsztatu badawczego. Rocznik Antropologii Historii 10: 273–305.

Wylegała, Anna. 2016. Krajobraz po wojnie: anatomia rozpadu świata społecznego na przykładzie Polski w okresie II wojny światowej. Studia Socjologiczne 3(222): 133-163.

Wzór cytowania zbioru:

Wylegała, Anna. 2020. Wokół reformy rolnej 1944-1948: doświadczenie i pamięć społeczna. Kolekcja wywiadów. Warszawa: Instytut Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk.

Powrót